Tin ở con người
Có một nghìn lẻ một lý do để hoài nghi tất cả mọi sự trên đời. Câu châm ngôn La Mã cổ cũng từng nhấn mạnh như thế. Nhưng cũng có từng ấy lý do, nếu không muốn nói là nhiều hơn, để tin ở trần gian.
Ít ra thì các nhà thơ chân chính đều nghĩ như vậy. Bởi lẽ, chúng ta không thể sáng tạo nếu không có niềm tin, ngay cả khi bên ngoài nhìn vào cứ ngỡ như mù quáng.
Nữ thi sĩ ở xứ sở đấu bò tót Angela Figara Aimerich đã nâng niềm tin vào con người lên thành tín ngưỡng qua bài thơ mà tôi đã dịch từ nguyên bản tiếng Tây Ban Nha:
Sinh ra trong máu, khổ đau
và nước mắt,
sinh con trong máu, khổ đau
và nước mắt,
hát ca trong máu, khổ đau và nước mắt,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Và bởi họ cấy cày, gặt hái,
rèn sắt khi đói khát kề bên,
và còn bởi họ luôn vững bước
đội trên đầu trời rộng mênh mông,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Và còn bởi họ giữa bầy chó sói
kiêu hãnh cười.
Mở tung cửa sổ ra.
Xông qua lửa,
đạp lên băng giá,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Và còn bởi
biển dù sâu đến mấy
họ luôn sẵn sàng lao xuống nước
vì nhau,
vì sự thật,
vì cá vàng,
mơ ước,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Bởi họ đã cùng vầng trăng kết bạn,
cánh dựa vào cơn gió nóng như nung,
bởi nguyên tử
đã đầu hàng nhân loại,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Bởi họ với nụ cười trìu mến
giữ gìn bông hoa khô héo,
tóc người yêu,
bởi họ nhớ lại tuổi thơ
với nụ cười lưu luyến,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Bởi họ ngủ ngay cả trong tiếng sấm,
và dám yêu khi ở sát bên mồ,
nâng đỡ con trên đống tro cháy trụi,
giữa đêm trường vẫn ngóng
lúc ban mai,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Có cảm giác như mọi lời bình thêm vào bài thơ này đều thừa. Figara đã trình bày quá chi tiết những căn cứ không thể bác bỏ được để lý giải niềm tin đối với con người của bà. Một khi "hạt bụi" đã "hoá kiếp thân ta" rồi thì ta cần phải gánh vác một cách ngoan cường và nhẫn nại mọi nặng nhọc trần ai để sống cho xứng với hai chữ mà Maxim Gorky từng miêu tả là vang rất kiêu hãnh: Con Người! Bất chấp đói khát kề bên, bất chấp bầy sói, bất chấp lửa và băng giá... Khổ sở thì đã làm sao, nguy hiểm thì đã làm sao!
Một văn hào Nga khác, Fedor Dostoyevsky, tác giả của "Tội ác và trừng phạt", cũng từng nói: "Cuộc sống của chúng ta là cố gắng và lao động. Sự nghỉ ngơi hoàn toàn chỉ chờ chúng ta trong những nấm mồ". Và cứ thế, những con người theo đúng nghĩa của từ này luôn biết cách thực hiện nghĩa vụ nhân văn của mình với nhau. Sống là phải vì người khác chứ không thể chỉ vì mình.
Đại văn hào Anh William Shakespears từng dạy: "Sống chỉ vì mình là một sự lạm dụng". Và sống thì cần biết xả thân cho sự thật và tương lai tươi đẹp vì, như danh ngôn đã nói, ai hiến dâng cuộc đời cho việc tốt là sống lâu hơn tuổi của mình".
Không ngẫu nhiên đâu mà nữ sĩ Tây Ban Nha Figara ca tụng con người bởi:
biển dù sâu đến mấy
họ luôn sẵn sàng lao xuống nước
vì nhau,
vì sự thật,
vì cá vàng,
mơ ước...
Những con người như thế đáng yêu, đáng tin lắm vì những khát vọng vô bờ bến của họ. Trong quá trình tiến hóa của mình, họ đã không ngừng lập nên những chiến công để nâng mình và đồng loại lên gần lại với thiên nhiên, với siêu nhiên:
Bởi họ đã cùng vầng trăng kết bạn,
cánh dựa vào cơn gió nóng như nung,
bởi nguyên tử
đã đầu hàng nhân loại,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Vĩ đại là thế, nhưng con người cũng rất đáng tin bởi cho dù thế nào, cuối cùng, trong thực chất, họ vẫn giữ cho mình tất cả sự hồn nhiên, chân thật như những đứa trẻ. Figara viết:
Bởi họ với nụ cười trìu mến
giữ gìn bông hoa khô héo,
tóc người yêu,
bởi họ nhớ lại tuổi thơ
với nụ cười lưu luyến,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Cuộc sống theo đúng nghĩa của nó, luôn háo hức, say mê, ngay cả trong những tình huống tưởng như bế tắc nhất. Chính sự háo hức, say mê đó đã giúp cho con người giữ được niềm lạc quan và yêu đời, "thứ tình yêu cổ xưa nhất và cũng vĩ đại nhất" (chữ của hiền nhân cổ Hy Lạp Plutarque):
Bởi họ ngủ ngay cả trong tiếng sấm,
và dám yêu khi ở sát bên mồ,
nâng đỡ con trên đống tro cháy trụi,
giữa đêm trường vẫn ngóng
lúc ban mai,-
cho nên tôi tin ở CON NGƯỜI!
Đã từng có vô số những câu nói hay về cuộc sống, cách sống mà bất cứ một con người tử tế nào cũng phải làm theo. Tôi đã biết và các bạn cũng biết. Thế nhưng, đọc bài thơ của nữ sĩ Tây Ban Nha, không hiểu sao tôi vẫn thấy đặc biệt xúc động. Đó phải chăng là nhờ đặc tính của thi ca: luôn luôn tin ở con người, ngay cả trong tình huống oái oăm nhất? Phải tin ở thiên lương ngay cả của những con người không may có lầm lỗi, thậm chí tội lỗi. Và luôn phải nhớ rằng, chúng ta chiến đấu để tiêu diệt những cái xấu, cái ác nhiễm vào con người chứ không phải để tiêu diệt con người đã lỡ bị nhiễm những cái xấu, cái ác ấy.
Tôi cũng muốn nói thêm một điều, thơ chỉ sinh ra khi ta không thể dùng thể loại nghệ thuật nào để bộc lộ gần đúng với những nhịp tim và tốc độ cuồn cuộn của trí não ta. Và người hướng tới thơ là người còn thiên lương mà chúng ta luôn luôn có thể tin được, dẫu rằng các thi sĩ không hẳn lúc nào cũng làm được tất cả những điều mà chúng ta trông cậy. Tin ở con người, hãy tin ở các nhà thơ!