Văn hóa người Arem: Lạ lẫm và hấp dẫn

Thời điểm đó, người ta kết luận tộc người này ngoài cuộc sống ăn lông ở lỗ ra họ không có bất cứ tài sản nào về tinh thần. Thế nhưng mới đây, cùng với sự hồi sinh mạnh mẽ, các nhà khoa học còn khẳng định, người Arem còn giữ được gia tài văn hoá rất đặc biệt. Họ có ngôn ngữ, có phong tục và những bí ẩn lạ lẫm khác.

Chăm rău A rem

Nếu chúng ta gặp bất cứ một người Arem nào và hỏi: “Anh thuộc tộc người nào?”, người Arem sẽ không ngần ngại nói: "Chăm rău Arem" - Tôi là người Arem. Thế đấy!

Mỗi tộc người có cách giới thiệu bản thân riêng, người Arem cũng có cách giới thiệu độc đáo của họ - Chăm rău Arem.

Về mặt ngôn ngữ, cách thể hiện này đã gây sự chú ý mạnh với các nhà ngôn ngữ học. Trong một nghiên cứu của mình, nhà ngôn ngữ học Trần Trí Dõi đã không tiếc lời rằng: "Ngôn ngữ và văn hóa người Arem hấp dẫn giới ngôn ngữ đến kỳ lạ".

Cũng theo nhà ngôn ngữ học Trần Trí Dõi: "Trước đây, giới ngôn ngữ học rất khó khăn trong việc chứng minh tiếng Việt xưa kia là song tiết (hai tiếng), qua quá trình vận động nó đã chuyển hẳn sang thứ ngôn ngữ đơn tiết (một tiếng). Rất may khi tìm hiểu tiếng Arem và nhiều ngôn ngữ khác tương tự, người ta đã giải thích được quá trình này một cách rốt ráo.

Dạng thức hai tiếng rất phổ biến trong tiếng Arem, nếu người Việt nói gió, đất là một tiếng thì người Arem gọi gió là kaja, đất là atăk. Ngoài ra, căn cứ vào âm tiết, các nhà ngôn ngữ còn nghiên cứu tiếng Arem về mặt thanh điệu (dấu) để chứng minh tiếng Việt xưa kia là ngôn ngữ chưa có dấu. Kết quả là người ta đã chứng minh thành công khi dựa vào tiếng Arem".

Tuy nhiên rất đáng tiếc, hiện nay ngôn ngữ Arem chỉ còn mỗi tiếng nói, không ai tìm được gia tài chữ viết của họ cất giấu ở đâu. Tuy còn tiếng nói nhưng người Arem chỉ dùng trong cộng đồng.

Những tộc người láng giềng như Ma Coong, Rục, Mày, Sách, Kinh… ít người nói được tiếng Arem vì một phần tiếng Arem khó nói, một phần người Arem rất có ý thức giấu tiếng nói của mình. Nhưng lạ thay, hầu như người Arem nào cũng nói được tiếng của những tộc người láng giềng, gặp người Khùa họ nói tiếng Khùa, gặp người Ma Coong họ dùng tiếng Ma Coong để giao tiếp…

Bản làng của người Arem hôm nay.

Sự hấp dẫn của ngôn ngữ Arem trong bài viết này không thể chi tiết hoá được, chỉ xin nói thêm sự hấp dẫn ấy đã cuốn hút nhiều nhà ngôn ngữ học của Pháp, Nga, Nhật… đã vượt nghìn trùng đến cùng sống, cùng ăn, cùng ở với người Arem để khám phá bí ẩn ngôn ngữ của họ.

Tục thích sinh con gái, lễ bỏ của và những tục lệ khác...

Trên thế giới hiếm có tộc người nào thích sinh con gái như người Arem, mỗi dịp ai sinh con gái họ liền mở rượu ăn mừng.

Theo Đinh Đu, Chủ tịch UBND xã Tân Trạch: "Vì con gái là tài sản quý của dòng họ. Con gái đến tuổi lấy chồng, con trai phải làm lễ bỏ của theo yêu cầu của nhà gái". Lễ bỏ của phải có năm hũ rượu, mười nén bạc, hai con gà trống và tiền mặt.

Thế nhưng, theo già làng Đinh Đe cho biết: "Lễ bỏ của bên nhà gái do cậu ruột quyết định và hưởng trọn vẹn, bố mẹ của cô gái không được gì. Cưới xong cô gái đi làm dâu, nếu bên chồng làm việc gì để cô gái bỏ về thì chồng phải chuẩn bị 3 hũ rượu, ba con gà trống và cả tiền mặt nữa qua nhà gái gặp cậu làm lễ xin lại vợ. Cậu đồng ý mới được mang vợ về, nếu để vợ bỏ về lần nữa thì lễ xin vợ tăng lên gấp đôi".

Tôi hỏi có ai đặt lễ xin vợ lần hai chưa? Già Đinh Đe ra hiệu: "Nhà nào cũng đặt lễ xin lại vợ nhiều lần vì chồng say rượu hay gây gổ". Tôi ngạc nhiên - tiền đâu để đặt lễ? Đinh Đe thủng thẳng: "Không thằng nào đủ lễ cả. Thằng mô cũng xin khất. Già đây cũng đã xin khất nhiều lần. Lễ xin vợ không trả hết thì về ở nhà cậu làm lụng mà trả lễ cho cậu...".

Trong cuộc sống hàng ngày, người Arem cũng có cúng. Họ cúng tổ tiên mà họ hiểu là ma nhà và họ cũng cúng cả ma rừng khi có một sự kiện gì đấy. Việc cúng tổ tiên - ma nhà của người Arem cũng thật đơn giản cả về lý do về lễ cúng và lời cúng. Lời cúng sẽ có nội dung là nhân có người đến nhà, có gạo ngon nấu cơm, có rượu ngon để uống, xin mời tổ tiên - ma nhà cùng ăn, cùng uống cho vui và ăn uống xong, mong ma nhà phù hộ cho mọi người khỏe mạnh…

Trong thăm thẳm mênh mông núi rừng, người Arem như hiện thân của nhiều bí ẩn nguyên sơ, đó chính là bản sắc của họ. Trong gia tài bản sắc ấy có những vỉa tầng đáng để các nhà nghiên cứu quan tâm và cũng có những điều còn mang tính hủ tục mà chúng ta cần hướng họ từ bỏ để vươn tới con đường hòa nhập cộng đồng...