Vào Lăng viếng Bác
Bài thơ "Vào Lăng viếng Bác" của Viễn Phương (nhạc sĩ Hoàng Hiệp phổ nhạc), từng rung động trái tim hàng vạn con người, là một tác phẩm thuộc dạng này. Đọc bài thơ, đối chiếu với phần ca từ của bài hát, ta thấy sự "chênh" nhau rất ít (chỉ một đôi chữ thêm bớt). Dường như có cảm tưởng: bài thơ được viết ra là để hát như vậy, phải hát như vậy, và "chỉ một như vậy" mà thôi.
Nhà thơ Viễn Phương sáng tác bài thơ vào tháng 4/1976, vừa đúng một năm sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất, cũng là thời điểm cả nước diễn ra cuộc Tổng tuyển cử (ngày 25-4), những ngày lễ trọng đại mà từ đó, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa có tên gọi mới: Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Cũng từ đây thành phố Sài Gòn chính thức mang tên Bác... Kể như thế để thấy tâm trạng của những người con ở miền
Ngày ngày dòng người đi trong thương nhớ
Kết tràng hoa dâng Bảy Mươi Chín mùa xuân
Cái hay ở chỗ, dòng người nối nhau vòng trong vòng ngoài được tác giả nhìn nhận, liên tưởng tràng hoa đang được kết dần, kết dần. Tràng hoa là tràng hoa phúng viếng, nhưng dâng cho "Bảy Mươi Chín mùa xuân" thì lại hóa ra hoa tươi của sự sống. Hoa của mùa xuân mà.
Con ở miền Nam ra thăm Lăng Bác
Nghĩ về Bác, đồng bào miền
Đã thấy trong sương hàng tre bát ngát
Phút chốc, những rặng tre, khóm tre trụ bên Lăng Người đã được "nới" rộng, "bát ngát" trong tâm tưởng của tác giả, không phải vì chúng thấp thoáng trong sương dày, mà vì trạng thái cảm xúc của anh khi ấy. Trước những ảnh hình thân thuộc, tác giả rưng rưng nước mắt. Và chỉ như thế anh mới thấy hàng tre thành bát ngát. Chúng nhòa đi, miên man:
...xanh xanh Việt
Hàng tre không còn là hàng tre cụ thể nữa, nó đã hoá biểu tượng...
Thông thường, với những bài thơ mà "xuất phát điểm" là những công chuyện có thật (như việc vào Lăng viếng Bác chẳng hạn), thì không khí tình cảm sẽ chi phối việc sử dụng chất liệu, hình ảnh trong bài. Với bài này, không khí trang nghiêm thành kính đã khiến tác giả phải có những hình ảnh tương xứng... Có thể có người cho là sáo, như việc lấy mặt trời ví với Bác, đối sánh cây tre với tư thế dân tộc. Nhưng cái không khí mà tác giả gây dựng được đã chứng thực cho những liên hệ như vậy. Tôi không nghĩ, và độc giả nữa, cũng không nghĩ tác giả đại ngôn. Cả cách tác giả bày tỏ tình cảm ở đoạn kết bài thơ:
Mai về miền
Muốn làm con chim hót quanh Lăng Bác
Muốn làm đóa hoa tỏa hương đâu đây
Muốn làm cây tre trung hiếu chốn này.
Sự đời, nhiều khi cũng vẫn ý tứ như vậy, nhưng người này nói ra thì mọi người xúc động, mà người khác thì hóa ra đại ngôn. Tôi nghĩ, cái tâm của tác giả là ở chỗ này đây. Mà không riêng gì Viễn Phương, cách đây 85 năm, khi trong trường ca "V.I.Lênin", thi hào Maiacốpxki bày tỏ thiện ý sẵn sàng hiến dâng cả cuộc đời mình cho một hơi thở của Lênin (khi V.I. Lênin tạ thế), nào ai dám nghĩ tác giả chẳng thành tâm? Càng không thể nghĩ như thế khi biết Lênin từng có lúc bộc bạch rằng: "Tôi không có thì giờ để ốm". Đọc "Vào Lăng viếng Bác" của Viễn Phương, ta thấy cách diễn đạt dung dị, ý tưởng không mới lạ, nhưng vẫn làm ta xúc động. Xúc động như chính nhà thơ:
Dẫu biết trời xanh là mãi mãi
Mà sao nghe nhói ở trong tim?
|
Con ở miền Ngày ngày mặt trời đi qua trên Lăng Bác nằm trong giấc ngủ bình yên Mai về miền |
