Xiếc Việt Nam: Chưa trẻ đã... toan về già

Một thời lừng lẫy

Chẳng biết tự bao giờ, xiếc đã trở nên món ăn tinh thần quen thuộc của người Việt. Từ thuở xa xưa, nhiều gánh xiếc rong tụ tập những người tứ xứ đổ về tập luyện đã rong ruổi khắp làng quê Việt. Đến khi những gánh sơn đông mãi võ của người Trung Hoa diễn trò tại đình làng, ngõ chợ, xiếc đã dần gần gũi với công chúng hơn.

Thời Pháp thuộc, đầu thế kỷ 20, vài gánh xiếc Pháp đã sang biểu diễn cùng với sự cộng tác của người Việt như André ở Sa Đéc (1917), gánh Năm Tú ở Mỹ Tho (1918), Sáu Súng Nam Bộ (1919). Ngày 5/12/1922, đoàn xiếc của gia đình ông Tạ Duy Hiển biểu diễn tại chợ Hàng Da (Hà Nội) với đầy đủ lều bạt, trang thiết bị biểu diễn cùng đội ngũ diễn viên và thú hùng hậu. Gánh xiếc Tạ Duy Hiển được xem như những người khai sinh ra nghệ thuật xiếc Việt Nam. Ngày 16/1/1956, đoàn xiếc Trung ương ra đời, mở ra thời kỳ mới cho nghệ thuật xiếc hiện đại. Sau đó, lần lượt các đoàn như Xiếc Hà Nội, Xiếc TP HCM, Xiếc nhân dân Long An... tiếp tục xuất hiện.

Đã một thời, đặc biệt là thập niên 50, 60 thế kỷ trước, ở miền Nam có những đoàn xiếc vang danh làm say mê hàng triệu khán giả như Xiếc Độc Lập, Tuổi Trẻ, Hương Miền Nam... Thời hoàng kim của xiếc có lẽ là những năm 70, 80 thế kỷ trước khi mà nghệ thuật xiếc Việt Nam đã có lực lượng kế thừa chín muồi về tài năng, được đào tạo bài bản từ Liên Xô (cũ) và các nước Đông Âu trở về. Những tiết mục xiếc lúc đó luôn được khán giả đón nhận bằng sự háo hức, say mê, đặc biệt là thiếu nhi. Nhiều màn xiếc độc đáo từ tung hứng, giữ thăng bằng, uốn dẻo, đến đu dây, chạy xe đạp một bánh, lắc vòng, điều khiển thú, chạy xe môtô vòng quanh rạp... lôi cuốn rất đông khán giả đến rạp.

Xiếc - chỉ thế thôi sao?

Vì nhiều lý do, khách quan lẫn chủ quan mà đến nay nghệ thuật xiếc Việt Nam dù có tuổi đời còn khá trẻ đã toan... về già. Khán giả không còn hứng thú đến rạp xiếc, doanh thu từ các show diễn không đủ bù chi, do đó không thể đầu tư cho tiết mục mới... Nhìn vào một rạp xiếc có đến cả nghìn ghế mà hai suất diễn vào thứ bảy và chủ nhật mỗi tuần chỉ lèo tèo một hai trăm khán giả.

Sau hơn 50 năm ra đời, xiếc Việt Nam đang dần đi vào ngõ cụt. Vẫn những tiết mục xưa cũ, cũng lắc vòng, giữ thăng bằng, đi dây... từ thời ông bà nội còn trẻ trung đến cả bố mẹ và sang đời con cái đều xem đúng như thế. 50 năm không có thêm gì mới thì thử hỏi khán giả nào không quay lưng? Để tìm hiểu, chúng tôi đã tiếp xúc với đôi vợ chồng nghệ sĩ Phi Sơn và Thùy Trang. Cả hai hiện là diễn viên trụ cột của Đoàn xiếc TP HCM, từng tốt nghiệp trường xiếc tại Liên Xô cũ năm 1983.

Vợ chồng diễn viên xiếc Phi Sơn, Thùy Trang.

“Xiếc là môn nghệ thuật diễn tả ngôn ngữ bằng hành động. Tuy nhiên trong những năm gần đây, nghệ thuật này đã và đang dần bị quên lãng. Hiện nay chỉ có những đoàn xiếc được Nhà nước cấp kinh phí mới có thể tồn tại, còn xã hội hóa xiếc thì chưa đủ sức để hình thành những đoàn nghệ thuật tầm cỡ vì dĩ nhiên những ông bà chủ phải chú trọng đến lợi nhuận, dẫn đến chuyện đầu tư hời hợt, thiếu chiều sâu. Đa số diễn viên xiếc đều sống bằng nghề tay trái, thu nhập từ nghề không đủ tái tạo sức lao động. 10 diễn viên được Nhà nước cho đi du học tại Liên Xô cùng thời, giờ chỉ còn duy nhất vợ chồng chúng tôi là còn bám trụ với nghề" - Anh chị Phi Sơn và Thùy Trang thổ lộ.

...Trong cái nóng hầm hập gần 38 độ, những diễn viên của Đoàn xiếc TP HCM vẫn kiên trì luyện tập. Họ gồm 60 người, "bao dàn" đủ mọi tiết mục biểu diễn. Mồ hôi nhễ nhại trên gương mặt nhưng dường như ai cũng nhẫn nại với công việc và không hề thấy tiếc nuối khi đã dấn thân. Với dáng vóc còn săn chắc, uyển chuyển theo nhịp lắc của vài chục cái vòng nơi eo, trông Thu Trang và Bích Liên không ai ngờ hai chị đã bước sang tuổi 34! "Chúng tôi đã theo nghề gần 20 năm. Từ nhỏ mê diễn xiếc nên xin gia đình cho vào đoàn tập luyện, vậy mà giờ đã gắn bó với xiếc như cái nghiệp. Nghề này chỉ làm vì đam mê chứ sống thì không thể".

Ít ai ngờ, những diễn viên xiếc tập luyện mỗi ngày từ 4 đến 6 giờ căng thẳng, chỉ để diễn mỗi tuần 2 suất, thứ bảy và chủ nhật với thu nhập trung bình 2 triệu đồng/tháng. Bước ra khỏi rạp, nhìn sang chuồng thú, tình cảnh cũng không khá hơn gì. Cả đoàn xiếc lớn nhất miền Nam cũng chỉ có một con voi già được cột phía sân sau. Chuồng khỉ có đúng 4 con nhỏ xíu, ốm yếu. Chuồng chó được 5, 6 con... Thiếu kinh phí đầu tư nên với đoàn xiếc TP HCM, việc có được những con thú "độc" như cọp, báo, sư tử hay cá sấu chỉ là... mơ.

"Chúng ta không thể có những tiết mục hay, đơn giản vì thiếu đầu tư chiều sâu, mang tính chuyên nghiệp cao. Một màn biểu diễn của nghệ sĩ xiếc nước ngoài luôn có đạo diễn dàn dựng, nhạc sĩ soạn nhạc riêng và cả chuyên gia âm thanh, ánh sáng xử lý cho tiết mục đó. Như thế làm sao họ không biểu diễn hay, đẹp? Trong khi thực sự xét về kỹ thuật chuyên môn chưa hẳn họ hơn ta" - Anh chị Phi Sơn và Thùy Trang cho biết thêm.

Những tín hiệu "hồi sinh"

Cách đây hơn năm, Kịch Idecaf đã đưa ra ý tưởng dùng kịch thoại có chen vào tiết mục xiếc. Sự thử nghiệm này đã thành công, tạo được tiếng vang qua vở diễn Cậu bé rừng xanh. Sau lần phối hợp giữa Idecaf và Đoàn xiếc TP HCM, Tết Đinh Hợi vừa qua, Ban lãnh đạo đoàn đã mạnh dạn đầu tư cho vở kịch xiếc mới Cuộc phiêu lưu trên hoang đảo với phần biểu diễn của xiếc là chính, mạch chuyện được dẫn dắt bằng lời dẫn của MC.

Sự tích quả dưa hấu được hư cấu thành vở kịch xiếc hoành tráng với những màn đu dây, uốn dẻo, xiếc thú, lắc vòng, tung hứng được kết nối bằng một kịch bản chắc tay bởi tài đạo diễn của nghệ sĩ Xuân Hương. Kết quả là sau hơn một tháng diễn từ mùng 1 Tết (17/2) đến 25/3/2007, đoàn xiếc TP HCM như "hồi sinh" trở lại.

Tiết mục xiếc thú luôn gây thích thú cho khán giả nhí.

"Chúng tôi vui lắm, diễn mà nhìn lên khán đài cả ngàn khán giả ngồi chật cứng, chăm chú theo dõi, nghệ sĩ nào không thấy hạnh phúc. Lâu lắm rồi, chúng tôi mới có cảm giác được khán giả quan tâm đến thế. Trước kia, chúng tôi diễn mà lòng cứ nao nao buồn vì khán giả quá ít. Đã là nghiệp rồi, chẳng ai muốn bỏ nó. Bởi thế nên cứ mãi vấn vương...". Hai diễn viên Thu Trang và Bích Liên tỏ ý mừng vui nhưng cũng không giấu được đôi điều băn khoăn.

Hai nghệ sĩ Phi Sơn và Thùy Trang cho biết sẽ tiếp tục phát triển theo hướng này. Sắp tới, anh chị còn dự định dàn dựng một vở nhạc kịch xiếc dành cho khán giả trên 18 tuổi với những màn biểu diễn hình thể, các tiết mục xiếc trong khung cảnh mới lạ, độc đáo về âm thanh, ánh sáng. "Chúng tôi có trách nhiệm phải làm sao để khán giả quay về với xiếc. Thời đại mới, có quá nhiều hình thức giải trí khác nhau để khán giả chọn lựa thì không làm mới là tự giết mình"