Xuất bản bộ sách toàn tập của các tác giả: Liệu có lợi bất cập hại?

Hiện nay, trên thị trường sách, ta thấy xuất hiện nhiều bộ "Toàn tập tác phẩm" của các tác giả đã thở thành cổ điển, "khuôn vàng thước ngọc" của nền văn học hiện đại Việt Nam. Đó là những bộ sách "Toàn tập" của Xuân Diệu, Nguyễn Công Hoan, Nguyễn Tuân, Hoài Thanh, Nam Cao, Tố Hữu… Một phần của các bộ sách này dán nhãn mác NXB Văn học, phần khác là của các NXB  Văn hóa  - Thông tin, Hội Nhà văn, Giáo dục…

Điều đáng nói là đa số các bộ "Toàn tập" này được thực hiện khi các tác giả đã giã từ dương thế. Bởi vậy, không ai dám khẳng định là số lượng tác phẩm được in đã đầy đủ 100%, xứng với tên gọi "Toàn tập" chưa? Và nếu còn sống, các tác giả có đồng ý in như vậy không?

Thứ nhất, về mặt nghệ thuật, ai cũng biết là hành trình sáng tạo trong đời mỗi người không phải bao giờ cũng là một đường thẳng, lúc nào cũng sung mãn và các tác phẩm được in ra, bên cạnh những bài hay, kiệt tác, không phải không có những bài dở, thậm chí ngô nghê, non kém khiến tác giả phải đỏ mặt khi nhắc lại.

Thứ hai, về mặt chính trị, xã hội, đời các văn nghệ sĩ không phải ai cũng trọn vẹn vinh quang, không có lúc va vấp, lầm lạc trong nhận thức được thể hiện ở bài viết này, cuốn sách nọ. Bởi vậy, việc xuất bản "Toàn tập" tác phẩm của họ có thể làm cho độc giả, nhất là những độc giả vốn quen nhìn họ ở những góc độ quen thuộc trước đây cảm thấy ngỡ ngàng, thậm chí hẫng hụt, thất vọng.

Sẽ khó mà đảm bảo rằng, tình cảm của độc giả không bị "suy xuyển"  khi họ đọc thấy trong bộ "Toàn tập Xuân Diệu" (NXB Văn học, 2001) một bài viết "chửi" Văn Cao một cách cay nghiệt, với nhiều suy diễn, áp đặt quá đáng.

Bản thân Xuân Diệu, trong một bài viết về sự nghiệp văn thơ của Tản Đà đã cho rằng "công chúng muốn hưởng thụ cái hay cái đẹp mà thời gian đã lọc hộ cho mình…". Với quan điểm vậy, hẳn ông sẽ rất phiền lòng khi "được đọc" bộ "Toàn tập" của mình do NXB Văn học ấn hành nói trên.

Nhà văn Vũ Bão, lúc sinh thời cũng từng đề nghị Hội Nhà văn cho in "Toàn tập tác phẩm" của một nhà văn từng được giải thưởng văn học lớn với mục đích "để toàn dân được biết trước đây, ông này đã từng có bài viết ác hiểm với đồng nghiệp như thế nào". Chắc chắn, không bao giờ nhà văn này đồng ý cho in lại bài viết đó trong "Toàn tập" của mình, vì chính ông từng tự kiểm điểm rằng bài viết đó ra đời từ sự “hăng tiết vịt”, "háo danh" của ông trước đây. Nhưng khi ông còn chủ động được thì thế, chứ khi ông mất đi, ai có thể kiểm soát được việc in hay không in lại bài viết đó?

Có thể, cũng có những người cho rằng hãy coi những bộ sách đó là một thứ "tài liệu tham khảo trong diện hẹp". Nhưng tại sao vẫn được bày bán tại các quầy sách báo lớn ở nhiều tỉnh, thành trong cả nước?

Trao đổi với nhà văn Nguyễn Phan Hách, Giám đốc NXB Hội Nhà văn, chúng tôi được biết: Mặc dù là địa chỉ thân thiết của các văn nghệ sĩ, song ông Hách rất ngại khi duyệt in "Toàn tập" của một tác giả nào đó. Ông đưa cho chúng tôi xem bản thảo bộ sưu tập tác phẩm của Phan Khôi (thời kỳ trước cách mạng) - một bản thảo mà ông phải "cắm đầu cắm cổ đọc, không dám bỏ sót một chữ" và bảo: "Làm lãnh đạo phải có "lim". Như bài "Cây cờ đỏ nghĩa là gì?" nói cộng sản thế này mà in được à?".

Trao đổi với ông Nguyễn Cừ, người mới giữ cương vị Giám đốc NXB Văn học ít lâu, chúng tôi được biết: Trong việc xuất bản các bộ toàn tập tác phẩm của các nhà văn, nhà thơ, ông rất chú ý tới việc nếu in lại có ý nghĩa thế nào trong tâm lý tiếp nhận của độc giả hôm nay. Theo quan niệm của ông "Việc làm "Toàn tập" là cần thiết. Song toàn tập không có nghĩa là in tất cả. Vẫn có những bài cần phải bỏ.

Ông Nguyễn Cừ cho ví dụ: Trong việc xuất bản "Toàn tập Chế Lan Viên", ông rất không yên lòng nếu cho in lại những bài nghị luận, tạp bút của nhà thơ này về một số nhân vật cũng như tình hình chính trị, xã hội của một quốc gia trong khu vực. Đó cũng là "vướng mắc" giữa nhà xuất bản và đại diện gia đình nhà thơ Chế Lan Viên - người giữ bản quyền tác phẩm của ông. Điều này khiến cho "Toàn tập Chế Lan Viên" mới ra mắt được phần thơ vào năm 2002, còn phần văn đến nay vẫn bị "kẹt".

Tôi tán thành quan điểm cũng như cách làm của các ông Nguyễn Phan Hách, Nguyễn Cừ đã nêu trên. Chỉ xin bổ sung: Tuy vẫn cần duy trì tốt việc tổ chức sưu tầm, tập hợp bản thảo cho các bộ "Toàn tập" của các tác giả lớn, nhưng khi xuất bản, chúng ta chỉ nên in số lượng hạn chế và chuyển cho các thư viện lớn lưu trữ, giúp cho việc tra cứu. Còn việc phát hành ra diện rộng phục vụ đông đảo bạn đọc phải hết sức cân nhắc, tính toán thiệt, hơn? Và trong trường hợp, phải bỏ bớt bài thì cũng nên đổi tên sách.

Không nên chỉ vì muốn gây sự tò mò ở độc giả bởi hai chữ "Toàn tập" mà vẫn giữ nguyên tên sách trong khi phần ruột thì không phải vậy. Hoặc không nên vì hai chữ "Toàn tập" mà sẵn sàng in tất cả, dù đó có thể là những tác phẩm độc hại, ảnh hưởng tới chế độ cũng như gây phương hại tới chính tác giả của tác phẩm đó