Xướng ngôn trên đài đâu phải chuyện nhỏ
Nhiều PTV vào phòng thu chưa hề liếc qua văn bản. Không biết bài viết đề cập chuyện gì. Đọc câu trước không biết câu sau. Đọc sai chính tả, không đúng văn phạm…. Ví như làm xong một công việc gì đó, là hoàn tất công việc, PTV lại đọc là hoàn tất cả; mạng lưới giao thông đọc là màng lưới giao thông; tựu trung đọc là tựu trung lại…
Xướng ngôn trên đài là tất cả lời nói được truyền qua làn sóng phát thanh, truyền hình. Nhiều năm trở lại đây do không ngừng cải tiến, lắng nghe khán thính giả, "nhà đài" đã có những bước chuyển đáng kể về nhiều mặt, trong đó vấn đề "xướng ngôn" đã rành rẽ, có sức truyền cảm tốt đến đối tượng thưởng thức. Tuy nhiên, cho tới nay vẫn có nhiều "hạt sạn" làm ảnh hưởng không nhỏ tới đối tượng tiếp nhận.
Đội ngũ phát thanh viên trẻ đẹp, ăn hình, bắt tiếng. Nhiều giọng đọc được ái mộ. Nhưng cách đọc vô cảm vẫn còn là phổ biến. Chỉ riêng câu chào đầu: Thưa quý vị, thưa các bạn, có nữ phát thanh viên (PTV) đọc cứ liến láu như phát âm của một người máy. Bạn cứ thử đọc và tự mình nghe mà xem. Vô cảm, cho lấy lệ. Bản thân bạn sẽ không hài lòng một chút nào.
Lại nữa, nhiều chương trình, trong đó có chương trình văn nghệ phát vào ban đêm, giọng đọc đúng là giọng ngái ngủ. Người nghe phát chán đến mức phải tắt đài, mặc dù bài viết rất hấp dẫn. Và có lẽ không có thời gian chuẩn bị, hay không muốn chuẩn bị, PTV vào phòng thu chưa hề một lần liếc qua văn bản. Không biết bài viết đề cập chuyện gì. Đọc câu trước không biết câu sau. Đọc câu sau không rành câu trước. Đọc sai chính tả, không đúng văn phạm là chuyện… thường tình. Ví như làm xong một công việc gì đó, là hoàn tất công việc. PTV lại đọc là hoàn tất cả. Mạng lưới giao thông đọc là màng lưới giao thông. Tựu trung đọc là tựu trung lại…
Chúng tôi biết một số PTV có tuổi, trân trọng nghề nghiệp, trước khi vào phòng thu đều ngồi ở phòng chờ đọc đi đọc lại văn bản.
Đọc mà không hiểu nội dung bài viết, không hiểu đó thuộc thể tài nào, bút ký, ghi chép, phóng sự, tùy bút, hoặc thể chính luận... Không hiểu ngôn ngữ, thuật ngữ... thì làm sao có thể diễn tả được tinh thần văn bản. Cách đọc vô cảm, xử lý chữ nghĩa "ngô nghê" đã giảm thiểu hiệu ứng tiếp nhận. PTV không nhớ câu "sai một ly, đi một dặm". Một câu không chuẩn, một từ sai lệch có khi dẫn đến hậu quả khôn lường.
Các BTV, PV trình bày trước máy, trước màn hình, giờ đã thành phổ biến. Nhiều gương mặt đã trở thành các khuôn hình đầy cảm mến, nhiều giọng điệu trên sóng phát thanh được thính giả yêu chuộng. Nhưng người xem, người nghe không thể hài lòng cung cách "cẩu thả" của một số bạn trẻ. Ví như có chương trình truyền hình, mở ra mới có hình hiệu và quảng cáo, nhưng khi xuất hiện BTV lại nói "Quý vị và các bạn đang theo dõi...", trong khi cũng chương trình ấy BTV khác nói "Quý vị và các bạn đến với"... Đến với là chuẩn. Đang theo dõi, thật vô duyên và... buồn cười. Lỗi nhỏ ư? Nhỏ nhưng không nhỏ.
Một lỗi "nhỏ" nữa là đọc số điện thoại. Đành rằng mỗi người mỗi hiểu, nhưng trên sóng phát thanh, truyền hình cũng không thể tùy tiện. Thí dụ điện thoại có 10 chữ số 0903.234.789 chẳng hạn. Đọc 4 số đầu, tuần tự 3 số rồi tiếp 3 số cuối (theo tôi) dễ nhớ và dễ thuộc. Nhưng không ít BTV đọc "liến láu" như: 090.32.347.89, có khi lại là: 090.32347.89 và nhiều kiểu nữa. Nghĩa là BTV thích đọc hay quen đọc thế nào với kiểu của mình, trưng lên sóng như thế, bất biết người nghe nhớ hay không.
Chuyện nhỏ thôi, nhưng không nhỏ. Không nhỏ bởi lẽ phát thanh, truyền hình là phương tiện nghe nhìn, cùng lúc hàng triệu triệu người theo dõi và chỉ nghe có một lần (trừ trường hợp nhắc lại). Làm sao cho quảng đại công chúng đón nhận một cách dễ hiểu nhất. Có hiểu mới nghe, có nghe mới hấp dẫn, mới hiệu quả.
Xướng ngôn trên đài có thể bàn thảo nhiều mặt, như nghệ thuật người dẫn chương trình (MC), kỹ thuật phỏng vấn, tọa đàm trực tiếp... Bài viết này chúng tôi chỉ xin đề cập mấy chuyện nhỏ trong cách xướng ngôn