Gia Lai: Lễ cầu hôn độc đáo theo chế độ mẫu hệ của người Jrai
Nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc bản địa, gắn với phát triển du lịch cộng đồng, Lễ cầu hôn (Lễ ăn hỏi) truyền thống của người Jrai vừa được phục dựng tại làng Ơp, phường Pleiku, tỉnh Gia Lai.
Lễ phục dựng không chỉ tái hiện sinh động một nghi lễ tiêu biểu trong đời sống hôn nhân của người Jrai theo chế độ mẫu hệ, mà còn góp phần giới thiệu những nét văn hóa đặc sắc của cộng đồng cư dân bản địa trên cao nguyên Gia Lai đến với du khách.
Lễ cầu hôn được tổ chức trong không gian văn hóa truyền thống của làng Ơp - nơi cộng đồng người Jrai vẫn gìn giữ khá trọn vẹn các giá trị đặc trưng như nhà rông, cồng chiêng, điệu xoang và nhiều phong tục tập quán gắn bó mật thiết với đời sống thường nhật.
Trong tiếng cồng chiêng vang lên trầm hùng, không gian buôn làng như được trở lại những mùa cưới xưa, mở đầu cho Lễ cầu hôn được phục dựng trang trọng, gần gũi, đậm bản sắc.
Theo phong tục Mẫu hệ của người Jrai, trước khi diễn ra Lễ cầu hôn, gia đình nhà gái thực hiện nghi lễ dạm ngõ, nhờ người mai mối sang nhà trai để thưa chuyện, hỏi ý kiến và xin sự đồng thuận. Khi nhà trai chấp thuận, Lễ cầu hôn mới được tổ chức, đánh dấu sự gắn kết chính thức giữa hai gia đình và đôi trai gái trước sự chứng kiến của cộng đồng. Trong Lễ cầu hôn của người Jrai, đoàn nhà trai mang lễ vật sang nhà gái theo đúng phong tục truyền thống. Dẫn đầu đoàn là người mai mối, tiếp đến là đại diện gia đình với các lễ vật quen thuộc như ché rượu cần, gà nướng, cơm lam, vòng đồng. Tại nhà gái, người mai mối thay mặt nhà trai trình bày lời cầu hôn, xác nhận sự đồng thuận của gia đình bên nam đối với hôn sự của đôi trẻ, trước sự chứng kiến của hai bên gia đình và dân làng. Sau phần thưa chuyện, các nghi thức chính của Lễ cầu hôn lần lượt được tiến hành. Đôi trai gái thực hiện nghi thức đeo vòng đồng - vật đính ước mang ý nghĩa thiêng liêng trong hôn nhân của người Jrai.
Tiếp đó, cô dâu và chú rể cùng ăn cơm nắm, đùi gà, uống rượu cần trong sự chúc phúc của người thân và cộng đồng, thể hiện lời hẹn ước gắn bó lâu dài, thủy chung và trách nhiệm với gia đình, buôn làng. Việc tái hiện Lễ cầu hôn truyền thống còn giúp thế hệ trẻ trong làng hiểu rõ hơn ý nghĩa của từng nghi thức cưới hỏi của người Jrai, từ đó thêm trân trọng và có ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn văn hóa, lễ phục dựng còn hướng tới mục tiêu phát triển du lịch cộng đồng.
Theo ông Rơ Châm Thót, Thôn trưởng làng Ơp, việc phục dựng Lễ cầu hôn góp phần gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Jrai, đồng thời từng bước hình thành các sản phẩm du lịch cộng đồng đặc trưng, tạo điểm nhấn thu hút du khách, qua đó nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho nhân dân địa phương.
Cùng với phần lễ, nhiều hoạt động trải nghiệm văn hóa cộng đồng được tổ chức như chế biến gà nướng, cơm lam, giã lá mỳ, thưởng thức rượu cần, tham gia múa xoang và hòa mình vào không gian cồng chiêng Tây Nguyên.
Trực tiếp tham gia sinh hoạt cùng người dân, du khách có điều kiện tìm hiểu sâu hơn về đời sống văn hóa của người Jrai trong không gian làng truyền thống giữa lòng đô thị Pleiku.
Từ góc độ phát triển du lịch, ông Hà Trọng Hải, Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Gia Lai cho rằng nhiều du khách đến Pleiku không chỉ tìm kiếm những thắng cảnh thiên nhiên của cao nguyên, mà còn mong muốn được trải nghiệm đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc bản địa.
Việc phục dựng Lễ cầu hôn truyền thống của người Jrai tại làng Ơp đã tạo ra một sản phẩm du lịch văn hóa giàu bản sắc, giúp du khách cảm nhận rõ không gian văn hóa sống của buôn làng.
Theo ông Nguyễn Ngọc Thông, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường Pleiku, địa phương đang tiếp tục đẩy mạnh công tác bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với phát triển du lịch cộng đồng, thông qua việc phục dựng các nghi lễ tiêu biểu, xây dựng không gian văn hóa làng và từng bước hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng.
Việc phục dựng Lễ cầu hôn truyền thống tại làng Ơp không chỉ làm sống lại những giá trị văn hóa lâu đời của đồng bào Jrai, mà còn là cách cộng đồng gìn giữ, trao truyền và làm sống động bản sắc văn hóa bản địa trong đời sống hôm nay, góp phần đưa văn hóa Jrai đến gần hơn với cộng đồng và du khách.