Gìn giữ, phát huy giá trị di tích lịch sử cách mạng bên phá Tam Giang
Nằm bên vùng đầm phá Tam Giang, làng Thủy Lập, xã Quảng Lợi cũ (nay là xã Đan Điền, TP Huế) từ lâu đã nổi tiếng là vùng đất giàu truyền thống cách mạng, có nhiều đóng góp to lớn trong 2 cuộc kháng chiến chống giặc cứu nước. Đến nay, chính quyền cùng với nhân dân địa phương đang ra sức gìn giữ, bảo tồn và phát huy giá trị các di tích lịch sử cách mạng ở vùng quê nơi đây.
Giữa những ngày tháng Tư lịch sử, chúng tôi về làng Thủy Lập và được các bậc cao niên trong làng kể nghe nhiều câu chuyện gắn liền với truyền thống lịch sử cách mạng, sự dũng cảm, ý chí kiên cường, bất khuất của quân và dân địa phương trong những năm tháng kháng chiến.
Ngôi đình gắn với nhiều sự kiện lịch sử
Nhấp ngụm trà, cụ ông Phạm Dy (94 tuổi – con của mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Dư đã mất) chậm rãi kể rằng, làng Thủy Lập trước đây thuộc tổng Phú Ốc, huyện Quảng Điền, phủ Triệu Phong, xứ Thuận Hóa. Đến thời vua Gia Long (trị vì năm 1802-1820), làng được lập hương phổ và địa bạ. Trải qua hàng trăm năm xây dựng, Thủy Lập trở thành ngôi làng có đất đai trù phú nằm bên phá Tam Giang và giàu truyền thống cách mạng.
Trong 2 cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, Thủy Lập được ghi vào trang sử vàng của Đảng bộ và nhân dân xã Quảng Lợi (nay là xã Đan Điền) khi có gần 100% gia đình có công với cách mạng, hơn 80 anh hùng liệt sĩ, 2 bà mẹ Việt Nam anh hùng và 190 thương, bệnh binh.
Một trong những di tích lịch sử gắn liền với phong trào cách mạng của quân và dân ở Thủy Lập đang được gìn giữ, bảo tồn chính là đình làng Thủy Lập. “Ngôi đình được xây dựng vào giữa thế kỷ XIX với kết cấu ban đầu là ngôi nhà rường 3 gian, 2 chái có mái lợp ngói liệt. Do địa thế đình làng nằm giữa cánh rừng rậm, khó bị quân địch phát hiện nên tại đây đã diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng gắn liền với phong trào cách mạng của Đảng bộ và nhân dân xã Quảng Lợi nói riêng, nhân dân tỉnh Thừa Thiên Huế nói chung trong 2 cuộc kháng chiến cứu nước”, cụ Dy nhớ lại.
Theo lời cụ Dy và các bậc cao niên ở Thủy Lập, sự kiện lịch sử đầu tiên diễn ra tại đình làng là phong trào phát chẩn cứu đói, khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng tháng Tám năm 1945. Ngày 12/8/1945, dưới sự vận động của Việt Minh, người dân Thủy Lập đã tập trung tại đình làng, tham gia cùng nhân dân các xã lân cận tổ chức biểu tình tuần hành tập dượt khởi nghĩa. Đến ngày 23/8/1945, người dân lại tập trung tại đình để cùng đồng bào các xã tiến chiếm huyện lỵ Quảng Điền, thành lập chính quyền cách mạng huyện.
Sau cách mạng tháng Tám năm 1945, đình Thủy Lập được sử dụng nơi làm việc của cơ quan chính quyền địa phương xã Quảng Tín. Khi kháng chiến toàn quốc bùng nổ vào tháng 12/1946, đình Thủy Lập được sử dụng là nơi làm việc của Việt Minh Trung Bộ để chỉ đạo các phong trào cách mạng ở địa phương và là nơi cất dấu tài liệu, phương tiện máy móc từ Huế ra theo đường phá Tam Giang trước khi chuyển lên chiến khu Hòa Mỹ.
Từ năm 1948 đến 1950, đình Thủy Lập là nơi làm việc của Ủy ban kháng chiến huyện và Huyện ủy Quảng Điền. Tại đây, nhiều lần đồng chí Nguyễn Chí Thanh, Bí thư Tỉnh ủy và đồng chí Hoàng Anh, Chủ tịch Ủy ban kháng chiến về dự họp và chỉ đạo phong trào cách mạng.
Cũng trong thời gian này, các Trung đoàn 101, 95 cùng với các tiểu đoàn thuộc lực lượng vũ trang của tỉnh đã lấy đình Thủy Lập làm nơi đóng quân, sau đó phát triển thành Trường sĩ quan chính trị của 3 Trung đoàn 18, 95 và 101 để đào tạo và cung cấp nhiều cán bộ sĩ quan cho lực lượng vũ trang của tỉnh. Giữa năm 1950, quân Pháp mở một cuộc hành quân lớn càn quét và đã phát hiện ra các hoạt động quân sự ở đình Thủy Lập nên đã đốt cháy toàn bộ ngôi đình.
Ông Đặng Kha, Trưởng thôn Thủy Lập còn cho biết: “Trong kháng chiến chống Mỹ cứu nước, vào cuối tháng 8/1954, tại địa điểm đình làng Thủy Lập, Tỉnh ủy và Huyện ủy Quảng Điền đã tổ chức cuộc họp để củng cố, rà soát lại phong trào kháng chiến toàn huyện. Sau cuộc họp này, phong trào đào hầm bí mật để nuôi giấu và bảo vệ cán bộ về hoạt động trong lòng địch phát triển rầm rộ ở Thủy Lập.
Riêng ở quanh khu vực đình làng có đến 4 hầm bí mật được đào và ngụy trang kín đáo để bảo vệ cho nhiều cán bộ cốt cán của huyện về hoạt động cách mạng. Từ năm 1967 đến 1968, địa điểm đình làng Thủy Lập còn là nơi dừng chân của đại đội C14 và đoàn 6 của Quân khu Trị Thiên để đánh vào TP Huế, sau đó là nơi cứu chữa thương binh đưa từ Huế ra trong chiến dịch Xuân Mậu Thân 1968. Đầu năm 1970, cây cối quanh khu vực đình làng bị quân địch đốt cháy chỉ còn lại một vùng cát trắng”.
Để di tích lịch sử trở thành... "địa chỉ đỏ"
Lãnh đạo UBND xã Đan Điền cho biết, sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, nhân dân địa phương đã đóng góp công sức xây dựng lại đình Thủy Lập trên nền móng cũ. Năm 2004, đình Thủy Lập được trùng tu khang trang hơn và trở thành nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, lễ hội cộng đồng của nhân dân địa phương. Và năm 2006, địa điểm đình Thủy Lập đã được UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế) công nhận là di tích lịch sử cách mạng cấp tỉnh.
Người dân ở xã Đan Điền khẳng định, những sự kiện lịch sử diễn ra tại đình Thủy Lập không chỉ làm rạng rỡ truyền thống đấu tranh cách mạng của Đảng bộ và nhân dân địa phương mà còn góp phần tô thắm trang sử vàng chói lọi trong cuộc đấu tranh giải phóng quê hương của nhân dân TP Huế. Và chính nhờ sự đóng góp to lớn ấy mà xã Quảng Lợi cũ vinh dự 2 lần được Đảng, Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.
Ngày nay, cùng với những địa danh và di tích lịch sử cách mạng trên địa bàn xã Đan Điền, đình làng Thủy Lập đã trở thành một "địa chỉ đỏ" để giáo dục truyền thống cách mạnh và tinh thần yêu nước cho thế hệ trẻ. Ngày càng có nhiều đoàn học sinh, sinh viên đến từ các trường học ở địa bàn TP Huế đến di tích này để tham quan, tìm hiểu về truyền thống lịch sử cách mạng vẻ vang của cha ông.