Cần đưa sàng lọc bệnh lao vào khám sức khỏe định kỳ

Thông tin trên được TS.BS cao cấp Đinh Văn Lượng, Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương cho biết tại Lễ kỷ niệm ngày thế giới phòng chống lao do Bệnh viện Phổi Trung ương - Chương trình Chống lao Quốc gia tổ chức vào sáng 24/3. 

Lao tiềm ẩn -  mối lo trong cộng động 

Theo Giám đốc Đinh Văn Lượng, năm 2025, tại Việt Nam, số bệnh nhân lao phát hiện trên 119 nghìn ca, chiếm 63% tổng số ca mắc mới ước tính có trong cộng đồng. Theo Tổ chức Y tế thế giới, phát hiện ít nhất 70% số bệnh nhân có trong cộng đồng, điều trị khỏi ít nhất 85% số bệnh nhân lao phát hiện thì dịch tễ lao mới giảm từ 5%-10% mỗi năm.

Khu vực phía Nam số người được phát hiện bệnh lao cao nhất trong cả nước, chiếm khoảng 60% tổng số ca lao phát hiện trên toàn quốc. Vì vậy, cần tăng nguồn lực đầu tư cho công tác phòng chống lao tại những khu vực này.

Trước tình hình dịch tễ lao còn rất nặng nề, trong đó lao tiềm ẩn đang được xem là một thách thức âm thầm đối với công tác phòng, chống bệnh lao.

ThS.BS Nguyễn Thanh Huyền, Bệnh viện Phổi Trung ương cho biết, nhiễm lao hay lao tiềm ẩn thực chất là phản ứng miễn dịch kéo dài của cơ thể trước sự hiện diện của vi khuẩn lao, nhưng chưa xuất hiện biểu hiện bệnh.

Ở trạng thái này, vi khuẩn lao vẫn tồn tại trong cơ thể nhưng bị hệ miễn dịch kiểm soát, không sinh trưởng và không gây triệu chứng. Vì vậy, người nhiễm lao tiềm ẩn hoàn toàn không lây bệnh và cũng chưa bị ảnh hưởng đến sức khỏe.

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại nằm ở khả năng “tái hoạt động” của vi khuẩn. Khi hệ miễn dịch suy yếu, vi khuẩn lao có thể phát triển trở lại, chuyển từ trạng thái tiềm ẩn sang bệnh lao hoạt động và trở thành nguồn lây nhiễm cho cộng đồng.

Cơ chế lây truyền của bệnh lao chủ yếu xuất phát từ bệnh nhân lao phổi. Vi khuẩn lao được phát tán qua các hạt khí dung trong không khí, đặc biệt trong môi trường kín. Khi người bệnh nói chuyện, ho hoặc hắt hơi, hàng nghìn vi khuẩn có thể được giải phóng ra môi trường.

Hiện nay, lao tiềm ẩn khá phổ biến trên toàn cầu. Chỉ khoảng 30% số người phơi nhiễm với vi khuẩn lao sẽ bị nhiễm lao, trong số người nhiễm này, khoảng 5% sẽ phát triển bệnh lao trong 1-2 năm đầu sau nhiễm; 5%-10% sẽ phát triển bệnh lao sau nhiều năm; 90% sẽ không phát triển bệnh lao.

Theo các chuyên gia, nguy cơ phát triển từ lao tiềm ẩn thành bệnh lao phụ thuộc nhiều vào tình trạng sức khỏe của mỗi người. Những nhóm có nguy cơ cao bao gồm người nhiễm HIV, người mắc bệnh mạn tính như tiểu đường, suy thận, người sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, hoặc những người có tiền sử tiếp xúc gần với bệnh nhân lao.

Chương trình Chống lao Quốc gia đã chủ động thực hiện đẩy mạnh công tác tầm soát, phát hiện lao, lao tiềm ẩn, lao sớm, lao kháng thuốc để đưa người bệnh điều trị, ngăn chặn nguồn lây trong cộng đồng. Tuy nhiên, nhận thức của cộng đồng về bệnh lao vẫn còn hạn chế. Không ít trường hợp khi có triệu chứng nghi ngờ lại tự ý điều trị như bệnh hô hấp thông thường, dẫn đến việc bỏ sót bệnh và làm tăng nguy cơ lây lan.

Khoảng 40-50% người không được khám sàng lọc bệnh lao 

TS.BS Đinh Văn Lượng cho biết, bệnh lao hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ. Tuy nhiên, quá trình điều trị thường kéo dài, thuốc có thể gây mệt mỏi, ảnh hưởng đến sinh hoạt và kinh tế, khiến một số bệnh nhân bỏ dở giữa chừng. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả điều trị mà còn có nguy cơ dẫn đến lao kháng thuốc.

Việc phát hiện sớm và điều trị sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, vừa tránh lây lan ra cộng đồng, vừa nhanh khỏi bệnh, giảm gánh nặng kinh tế. 

Năm nay, chủ đề Ngày Thế giới phòng chống lao trên toàn cầu là: “Đúng! Chúng ta có thể chấm dứt bệnh lao! Quốc gia dẫn dắt – Người dân đồng hành!”. 

Tại Việt Nam, TS.BS Đinh Văn Lượng cho biết, theo Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị, từ năm 2026, “người dân được khám sức khỏe định kỳ và sàng lọc miễn phí ít nhất một lần mỗi năm”, qua đó tạo cơ hội phát hiện sớm nhiều bệnh, trong đó có bệnh lao.

 Trên cơ sở chủ đề toàn cầu, Việt Nam lựa chọn chủ đề Ngày Thế giới phòng chống lao năm 2026 là "Phát hiện lao gắn với khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân". 

Theo điều tra dân số năm 2024, số người không được khám sàng lọc bệnh lao ước tính khoảng 40 – 50% dân số hiện nay.

Do vậy, Chương trình Chống lao Quốc gia đề xuất Bộ Y tế lồng ghép khám sàng lọc lao trong nội dung khám sức khỏe định kỳ cho mỗi người dân, bổ sung ô khám sàng lọc bệnh lao trong giấy khám sức khỏe và sổ khám sức khỏe định kỳ hằng năm.

Trong khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sàng lọc, người dân phải được chụp X-quang ngực (bởi vì gần 40% người bệnh lao không có triệu chứng) và xét nghiệm GeneXpert cho những trường hợp có hình ảnh X-quang bất thường nghi lao.

"Các cơ sở khám bệnh đều đã được trang bị hệ thống X-quang thường và kỹ thuật số. Chương trình Chống lao Quốc gia đã có 45 xe chụp X-quang kỹ thuật số lưu động, 250 máy X-quang trong đó có 84 máy X-quang di động kỹ thuật số tới tỉnh, TP trên toàn quốc, đảm bảo tính khả thi của hoạt động", Giám đốc Bệnh viện Phổi Trung ương cho biết.

Đối với xét nghiệm GeneXpert, Chương trình Chống lao Quốc gia hiện đã có 500 máy tại 34 tỉnh/thành phố. Tất cả các trường hợp có bất thường nghi lao trên phim X-quang do bác sỹ hoặc phần mềm trí tuệ nhân tạo đọc sẽ được chỉ định xét nghiệm GeneXpert để chẩn đoán lao.

Người bệnh lao sau khi phát hiện sẽ được thu nhận và quản lý điều trị trong hệ thống Chương trình Chống lao Quốc gia.

Đồng thời, đề xuất Bộ Y tế chủ trì, phối hợp với các cơ quan liên quan triển khai đánh giá tình hình dịch tễ bệnh lao tại Việt Nam. Cập nhật quy định về cấp giấy phép hành nghề, chứng chỉ hành nghề cho các bác sĩ để nâng cao hơn nữa kiến thức về bệnh lao.