Vua Hàm Nghi - Họa sĩ tài danh trong những năm tháng lưu đày

Họa sĩ Đặng Mậu Tựu, Phó Chủ tịch Hội NC&PT di sản Huế; nguyên Ủy viên Ban Chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam cho biết, dù chưa có ai gọi vua Hàm Nghi là họa sĩ, người đời chỉ nhắc đến ông là một vị vua bị lưu đày; nhưng với những tác phẩm để lại và thái độ lao động nghệ thuật, vua Hàm Nghi xứng đáng được tôn vinh là một họa sĩ. Theo họa sĩ Đặng Mậu Tựu, sau phong trào Cần Vương thất bại, vua Hàm Nghi (với bút danh Tử Xuân) bị bắt và lưu đày sang thủ đô Alger của Algérie.

Năm 1896, trong tình cảnh bị cưỡng bức đủ điều, vua Hàm Nghi đã đến với hội họa, đầu tiên là vẽ lại ảnh chụp chân dung của mình lúc lưu đày trong trang phục truyền thống của hoàng gia, với khăn vấn đầu. Nhiều bản sao vẽ gửi cho mọi người như một loại danh thiếp để ngầm nói rằng "Tôi vẫn là người An Nam và người Pháp không thể khuất phục tôi".

Ngoài việc vẽ rất nhiều chân dung của mình, vua Hàm Nghi còn vẽ chân dung cho người thân, bạn bè và thường ký tên tác giả là Tử Xuân (là người con của mùa xuân). Bức vẽ trên vải đầu tiên của ông vẽ về phong cảnh miền quê ở Alger ký ngày 19/5/1899.

"Từ 1899 đến 1903, ông đã sử dụng kỹ thuật của trường phái Ấn tượng sử dụng ánh sáng và giảm các viền đen, màu sắc tươi sáng hơn và lúc này ông chỉ tập trung vào vẽ phong cảnh. Ông hòa vào thiên nhiên, ngợi ca nó mà quên hết muộn phiền, trong một bức thư gửi cho bạn là Charles Gosselin, trong thư có câu: "Đây là những gì tôi muốn nói - Tôi chỉ thích tại thời điểm hiện tại trong trang phục đồng quê châu Phi". Trong toàn bộ tranh vẽ của ông, ông đã sáng tác nhiều tranh sơn dầu, phấn tiên, điêu khắc đồng, thạch cao, gỗ… Từ thiên bẩm sẵn có, ông học và tiếp thu rất nhanh lúc ông học cách tạo hình điêu khắc ở Rodin, ông lĩnh hội nhanh chóng và đã sáng tác một số tượng đồng, có thể tiêu biểu là tượng Eva và một số tượng khác", họa sĩ Đặng Mậu Tựu nói.

Quá trình tìm hiểu từ sách, báo và qua nhiều năm nghiên cứu; họa sĩ Đặng Mậu Tựu cho biết, từ năm 1895 - 1902, vua Hàm Nghi đã sáng tác ít nhất 25 tranh sơn dầu trên vải, trong đó có 9 tranh ký tên Xuân Tử, 2 tranh ký tên Tử Xuân và 14 tranh không ký. Trong số đó có 17 tranh phong cảnh, bức lớn nhất là 49 x 64,5cm; bức nhỏ nhất là 24 x 25cm. Nhưng cũng có nhà nghiên cứu khác cho rằng, trong thời gian này có đến 45 tác phẩm sơn dầu trên vải khi nghiên cứu một số tác phẩm không ghi niên đại cụ thể.

Một trong những tác phẩm xuất sắc nhất của vua Hàm Nghi ở giai đoạn này là bức tranh phong cảnh Algerie.

Nhà nghiên cứu Amandine Dabat từng nhận xét: "Trong bối cảnh lưu đày làm nghệ thuật đã tạo cơ hội cho vua Hàm Nghi lưu lại một mối liên hệ với Đông Dương và nghệ thuật là không gian tự do, qua đó ngài có thể thoải mái thể hiện sự gắn bó với quê hương mình".

Trong cuộc đời làm nghệ thuật, vua Hàm Nghi chỉ có 3 lần triển lãm tại thành phố Paris. Đó là tại bảo tàng Guimet (1904), phòng tranh Devember (1909) và triển lãm Mantelet-Colette (1926). Vua Hàm Nghi cũng đã hiến tặng cho nhà nước Pháp một số tác phẩm hội họa và điêu khắc. Ở lần triển lãm năm 1926,vua Hàm Nghi đã ra mắt với 38 tác phẩm sơn dầu, 12 tác phẩm pastel và 8 tượng đồng, trong đó có bức tranh "Chiều tà" được mọi người biết đến nhiều…

Năm 2015, nữ nghiên cứu sinh, tiến sĩ lịch sử nghệ thuật Việt Nam Amandine Dabat của Đại học Sorbonne (Paris IV) (cháu ngoại 5 đời của vua Hàm Nghi) trong buổi nói chuyện tại TP Hồ Chí Minh đã cho biết, di sản hội họa của vua Hàm Nghi còn dưới 100 tác phẩm. Rất đáng tiếc năm 1962, cuộc chiến ở Algérie khiến ngôi nhà của vua Hàm Nghi bị cháy rụi nên nhiều tác phẩm không còn.

Năm 2016, cô Dabat đã tổ chức một cuộc triển lãm tranh, tượng của vua Hàm Nghi tại Paris đã gây tiếng vang lớn. Năm 2010, báo chí thế giới đề cập đến một tác phẩm hội họa mang tên "Chiều tà" đã được một gia đình ẩn danh ở Pháp đem bán đấu giá ở Paris.

Trong nguyên tác, bức tranh này tên La route De El Biar, nơi vua Hàm Nghi trú ngụ tại Alger tựa Déclin Du Jour chỉ được ghi chú trên một tấm giấy nhỏ kẹp vào khung gỗ ở đằng sau bức tranh nguyên văn dịch ra tiếng Việt: "Chiều tà sau lâu đài An Nam, Hoàng đế Hàm Nghi vẽ năm 1915", trên tấm giấy này có ghi thêm hàng chữ "Quà tặng của hoàng tử An Nam" và ký chữ Tử Xuân. Lãnh đạo tỉnh Thừa Thiên-Huế thời điểm đó đã ủy thác cho Đại sứ quán Việt Nam tại Pháp tham gia đấu giá để bổ sung cho bộ sưu tập bảo tàng triều Nguyễn, nhưng cuối cùng vẫn không toại nguyện vì có người mua giá cao gấp 10 lần…

"Với những tác phẩm nghệ thuật hội họa mà vua Hàm Nghi để lại, tôi mong muốn lịch sử Mỹ thuật Việt Nam cũng nên ghi công cựu hoàng Hàm Nghi vào trong dòng chảy của Mỹ thuật Việt Nam. Bảo tàng Mỹ thuật Huế cũng nên nghiên cứu tiếp cận và mua lại tác phẩm của họa sĩ Tử Xuân để bộ sưu tập Thừa Thiên-Huế có thêm tác phẩm của một họa sĩ từng là vua và là người Việt Nam đầu tiên vẽ sơn dầu", họa sĩ Đặng Mậu Tựu chia sẻ.